woensdag 22 februari 2012

Etymologisch raadsel opgelost

Zelfs in het verre Japan overheerst een gevoel van opluchting, zo werd mij gemeld. Er is nu een eind gekomen aan een langdurige periode van martelende onzekerheid. Een vraagstuk, slechts vergelijkbaar met dat van de 'missing link' in de paleontologie, is opgelost. Het was bij mijn weten het allereerste taalkundige onderwerp dat bij P&W aan de orde kwam. Er is een aanvaardbare verklaring gevonden voor de etymologie van het woord fiets!

Theorieën, of zo u wilt theorettes, waren er genoeg. Zo zou het woord bijvoorbeeld afgeleid kunnen zijn van de naam van een fietsenmaker, Viets geheten. Zou mooi zijn, maar helaas was het woord fiets al lang gangbaar toen de goede man zich op het rijwielherstellen wierp.

Volgens anderen zou fiets zijn voortgekomen uit het haastig uitspreken van het woord 'velocipède'. Mwah, dan moet je wel een Balkenendiaanse slordigheid van spreken veronderstellen bij grote delen van de bevolking (Balkenende heeft er wel school mee gemaakt in het CDA, De Jager had het gisteren nog over de 'intersjonale gemeenschap'). Aannemelijker is dan nog dat het gaat om een afgesleten vorm van 'vitesse', want zo'n fiets ging natuurlijk heel wat sneller dan de voetganger en de trekschuit, ook al voordat de firma Shimano met die voortreffelijke derailleurs op de markt kwam.

Het zou volgens sommigen een onomatopee kunnen zijn, een klanknabootsing dus. Ik vermoed dat deze gedachte is opgekomen bij iemand die wel eens een wielrencriterium heeft bijgewoond. Maar het zijn niet de fietsen, die het 'fiets, fiets'-geluid maken, het zijn de renners, die hun neus schoonblazen. En het woord fiets is waarschijnlijk ouder dan dit soort wielrennerij.

Volgens de laatste inzichten, afkomstig van enkele gerenommeerde Vlaamse taalkundigen, zou de fiets eigenlijk beschouwd moeten worden als een soort reservepaard, een Vize-Pferd dus in het Duits. Dat voorvoegsel Vize kennen wij tegenwoordig vooral in de aanduiding Vize-Weltmeister, waarmee verslaggevers tot vervelens toe het Duitse voetbalelftal aanduidden. Dat door Nederlandse grensstreekbewoners onbegrepen Vize zou ons stalen ros dan tot 'fiets' gemaakt hebben.

Si non è vero, è ben trovato, zoals mijn oude leraar Nederlands op de kweekschool placht te zeggen, als we weer eens een woeste ad-hoc taaltheorie ontvouwden. Mij staat alvast die overgang van stemhebbend naar stemloos niet aan, zoiets gebeurt niet zomaar, maar vooruit, totdat er iets beters is bedacht wil ik het hier wel op houden.

Binnenkort op deze plaats: Ome Futs' voetbalhoekje en ook een stukje over nomofobie.

Geen opmerkingen: